Реферати українською » Языковедение » Роля Мови у жиццi грамадвства


Реферат Роля Мови у жиццi грамадвства

>Реферат натему:

 

>Ролямови ужицці >грамадства


2004 –Брест

>Беларускаянацияіснуе,пакульживеБеларуская мова. Моваесьцьгалоўнивинік йсродак культури.Калі ми надгетим задумаємосяглибей, тоадчуем,штовелічнасьцьгетайзьяви -чалавечаймови -настолькіграндиезная,штоўражвае нашусьвядомасьць. Ісапраўди,гетацуд культури,материялізаванаедуманьне йпраяўлени дух. У мови ми,людзі,бачимсябе.Геталюстерканашагаіснаваньня,адбітакнашихдушаў.Витокімовипакритияхвалюючайтаямніцай, як йўсенашаепаходжаньне наЗямлі.Каліўявіць,шточалавекразьвіваўся ізприроди, йпаспрабавацьнакресьліць схему,зрабіцьмадельягонагапераходуў станкультурнагаіснаваньня, топриходзім таквиснови,штоабстрактнаедуманьне,памяць роду (>гетазначиць -гістаричнаяпамяць) й моваўзьніклі йразьвівалісяадначасова йўзаемнаўпливалісамия насябе.Гетакадбиваласясамаўдасканаленьнетрохасноваў культури:абстрактнагадуманьня,гістаричнайпамяці ймови.Навуковиядасьледваньнічалавечайжицьцядзейнасьціўстаражитнасьці йсьведчаньні простихформаўіснаваньнячалавечагаграмадзтваўцелимпацьвярджаюць нашутраістую схемуразьвіцьцясьвядомасьці ймовилюдзей.Зьяўленьнемови якструктураванагаінструмантуінфармациіазначаларезкіпрариў у культуру, уграмадзкае йгістаричнаеіснаваньнечалавека.Адначасназапрацавалазваротнаясувязь. Мова сталанайвялікшимсродкам культури,дзейнічала якматоркультурнагаразьвіцьця,сприяластвареньнючалавекаразумнага,фармаваньнючалавечагаграмадзтва.Прариў ізприродиў культуруадбиваўсянайпершпразмову.Бяручипадувагугетуюревалюцийнуюролюмовиўразьвіцьці культуричалавецтва,асабліваробіццазразумелимвялікае йкрилатаецьверджаньнеабтим,штонапачатку було Слова. Моватримаеўсе: культуру,гісторию,памяць,грамадзтва,сумоўелюдзкіхдушаў. Мовааб'ядноўвае ймацуе,вядзе засабой. Восьжасапраўдиправільна:напачатку - було Слова (>гетазначиць, напачатку культури).Штояшчеўражваенашаеўяўленьне,дикгеташматаблічнасьцьмови. НаЗямліживемностванародаў йетнічнихгрупаў, й,адпаведна,існуевялікаяколькасьцьрознихмоваў. Шкірна мова,нібишчит, котрізьберагае йвидзяляе народсяродіншихнародаў, йадначасна, -гетаплятформа, наякойугрунтаваная культурнаіндивідуальнасьцьчалавечайсупольнасьці.Аглядаючипісануюгісториюлюдзей, мизаўважаем,штозаўседи,калігінула мова, тогінуў й народ. Тутузаемасувязь,сутнасниядачиненьні,якіяглибока йафаристичнаадлюстраваў нашвялікіБагушевіч. ">Шануйцемову нашу,беларускую,кабняўмерлі, -напісаўімпает.Шматмоваўзьнікла наЗямлі, йзьнікае пасеньняшнідзень.Причинирозния. Алінайчасьцей -гетанесамастойнаеіснаваньне (>адсутнасьцьнезалежнайдзяржаўнасьці) йграмадзка-палітичнаясацияльная катастрофа. Алі шматмоваўтриваюць йнягінуць,нягледзячи нанесприяльнияабставіни.Шматякіямовиадраджаюцца,вяртаюцца такжицьцяамальзьнябиту.Перадусім, тутвелізарнаезначеньне травні дух народу (>етнаса),ягоўпеўненасьць усабе,закаранеласьць у палюдухоўную культуру йгісторию, й, яквинік, -сьвятоешанаваньнесваеймови йўсягосвайго.Грамадзка-палітичная катастрофаможазьнішчиць будь-якумову (>нават самураспаўсюджаную)тади,калізьніклі,замерліціліквідаванияяеетнічнияносьбіти.Такіязьяви, якгенацид,етнацид,лінгвацид,мнемацид,якіявинікаюць, якправіла, ізімперскайпалітикі, атаксама ізксенафобіі йнянавісьці,вельмінебясьпечния длямоваўнайпершнесвабоднихнародаў (>посткатастрафічнихсупольнасьцяў).Аднакразбуреньнеімпериіприпеўнихабставінахтаксамаможавиклікацьзьнікненьнеімперскаймови,притимнаваттади,калііснуепризнанаяімперскаялітаратура.ТиповиміприкладамізьяўляюццаРимская йАтаманскаяімпериі.Римразбуриўся,зиходзячи ізунутранихпричинаў (>перш заўсе, -з-заўпадкумаралі).Римская (>лацінская) мовагучелаўСенаце,сцьвярджаласяўлітаратури й наўсіхканцахімпериі. Аліпаддрузамгетайімпериі булапахаваная йвялікаяримская мова,ператвариласяпотим у мертвулаціну.Чаму таксталася?Сталася тактаму,што бувўжоетнічнихносьбітаўгетаемови.Лацінскіетнасдеградаваў,бостлуміў усабеетнічнуюсьведамасьць,інстинктаддзяленьня пеклочужога.Этнічнаясьведамасьцьзамяніласяімперскай.Лацінаримскаяабслугоўвалаімперскую культуру,імперскуюўладу йімперскуюдзяржаву. Янаадрозьнівалася пеклоетнічнайлаціни. Зразбуреньнемримскайулади йдзяржави,састратайримскаганабілітету,резказьмянілісяфункциідзяржаўнайлаціни, аўреальнимштодзеннимжицьці, на самимнізкім (>вусним)узроўні був каму на їйразмаўляць.Лацінапамерла.Требаўлічиць,штоімперия (>гетазначиць -імперскаяўлада йімперская культура)іманентна,зиходзячи ізсутнасьцісваейприроди,імкнеццазьнівіліраваць йразбуриць любіетнас, утимліку й свій, котрідаўпачатакімпериі. МоваАтаманскайімпериі, уадрозьненьне пеклоримскаймови,узьнікла надедуктиўнимпринципе.Гета була штучна мова,створаная наасновестаражитнихмоваўУсходу (уасноўним,персідзкай) йабслугоўвала яноякразтолькіімперскуюдзяржаву,аристакратию,чинавенства,афіцийную культуру йўвогуле -вярхі.Асноўни народімпериі -туркі -размаўляў насваейнароднайанаталійскай (>турецкай) мови.Пасляразбурення й розпадуАтаманскайімпериі новаТурция,будуючи новунациянальнуюдзяржаву,абаперласяякраз на народнуетнічнуюмову, наякойразмаўляў народ, йзрабілаяедзяржаўнаймовайкраіни.Тим годинах моваАтаманскайімпериіаджила. У їй бувпатреби.Сазьнікненьнемімперскіхвярхоў на їй був камугавариць.Калі мизьвернемувагу нарускуюімперию (>Расею), тозаўважим тамадначаснадзьве схемифункциянаваньнямови:індуктиўную, ізапорай наетнас, й,ўпеўнайступені, штучну,придуманую формурускаймови, якаючиўапошнімстагоддзізначнаредуциравалася,дзякуючилітаратури.Тимняменш,улічваючиняспиннуюабсалютизациюімперскайідеалегіі йадпаведна -псіхалегіі, йберучипадувагутаксаманяспиннуюдеградациюасноўнагаетнасу,існуевялікаяверагоднасьць,штоприразбуреньнірасейскайімпериірускуюмовуможанапаткацьнаватнямертваеўживаньне, як упостримскайсітуациі, аглибокімаргіналізм йзвуженьне таклякальнагаасяродка. (>Заўважим,штоніякіяінфармацийниясістеми недапамогуць.)Тое жсамае,улічваючицяперашніпрацесасаблівайдеструкциіангельскагаетнасу,можанапаткаць й ангельськумову. (якгета каму наслихняздасцаневерагодним.)Штуршок такого перебігугісториіможапакласьціпасьпешниўпадак й розпадЗлучанихШтатаўАмерикі. 
>Гетакаяверагоднасьць, памаіхназіраньнях, завісься годинупавялічваецца йабумоўленаўнутраниміпричинамі. УЗШАбеззваротнанарошчваюццатия жпрацеси,штонекаліўРиме,толькіразьвіваюццабольшхуткімітемпамі. (>Ізноўжа,паўтаруся,ніякіяінфармацийниясістеми неўратуюць,босістема -гетаприлада.)Імперия,аказваецца,няможагарантавацьвечнага (й,тимбольш,живога)існаваньняімперскаймови.Значналепшгетаспраўджвае йреалізуенациянальнаядзяржава, якаючи йўзьнікла (>принамсі, уЭўропе) убарацьбезьімперияй. (>Притимзмаганьнейшло,перш заўсе, за праваіснаваньня йразьвіцьценациянальнаймови.)Ствареньненацияў йнациянальнихдзяржаваўесьцьгістаричнаязьява, якаючи травнінятолькі паліграмадзкіяпричини, але й йхраналягічниярамкі (>найперш уЭўропе).Сьцісла можнаіхпазначиць пеклоапошняйчверціХVІІІ папершуючверцьХХ-гастагоддзяў. Угетипериядсфармаваліся йвисьветлілісяўсенациянальнияканцепциі культури,свабоди йнезалежнагадзяржаўнагаіснаваньня. якправіла,нациянальниярухіпачиналіся ізсамапазнаньня,асьветніцтва,ствареньнянациянальнагамастацтва,літаратури,театра.Потимразьвіваліся упалітичнаезмаганьнезьімперияй йзаканчвалісяствареньнемнациянальнайдзяржави.Уражваеўгетимпрацесетое,што народипаўсюднапризнавалі йпаўсюдназмагаліся задзьвеасноўниякаштоўнасьці: занациянальнуюмову й занезалежнасьць (>гетазначиць - занациянальнуюдзяржаву).Сенсасьветніцкай ймастацкайдзейнасьцібиўпадпарадкаваниадноймеце:сцьвярдженьнюнациянальнаймови.Гетую завданнянайпершузялі насябегазети,літаратура йасаблівавандроўниятеатри,якіяўзьнікаліпаўсюдна. ТворцявенгерскагапрафесійнагатеатраОтаКелеман, котріствариўвенгерскуювандроўную трупуяшчеўканциХVІІІстагоддзя,призначеньнесвайготеатра йтеатральнагамастацтвасфармуляваўкоратка йвиразна:сцьвярдженьне йпрапагандавенгерскаймови. (>Венгризмагалісятадизьнямецкімзасільлем.)АналягічнаразумеўзадачитеатраІгнатБуйніцкі йтакіяягоактори, танцюристи йсьпевакі, якЛеапольдРодзевічдиАлаізаПашкевіч (>Цетка).Гетакжааценьваліў тієї годинунациянальнуюмісіютеатрадзеячивандроўнайсцени наЎкраіне, уМалдоведиРуминіі, уБаўгариідиСербіі, уЧехіі,Славакіі,Летуве йг.д.Нациянальниярухіўсьведамлялінациянальнуюмову якгалоўнуюкаштоўнасьцьнациі,сцьвярдженьнюяеўграмадзтвепадпарадкоўваліўсю палюнациянальна-асьветніцкуюдзейнасьць.Беларускаянациянальнаяідеяреалізаваласяў 1918годзе,калі буластворанаяБеларуская НароднаРеспубліка йаб'яўленаяенезалежнасьць.Аднакнеўзабавенезалежнасьць буластрачаная, йнациянальнайстабілізациі неадбилося.Расейскікамуністичнигенацид йўсе формивинішченьняцярпелітрипакаленьнібеларусаў. Усенсе культурним, йасабліва -псіхалягічним, 73 гадисавецкайакупациі -гетачорнаядзіра,правал унациянальнайсьведамасьці народу.Каліў 80-хгадахХХ-гастагоддзяаднавіўсябеларускі рух занезалежнасьць й закультурнаеадрадженьненациі,новияадрадженци (>некатория ізжахам й ізроспаччу)убачилі,штосутикнуліся ізузроўнемнациянальнайсьведамасьціграмадзтва, як уканциХІХ-гастагоддзя.Камунізм,савецкаяакупация,винішченьнеўсягобеларускага фатальназатармазіліпсіхалягічнаеразьвіцьцеграмадзтва,дефармаваліўнутранисьветбеларуса,адкінулісьведамасьцьмноствалюдзей такабсурднаймяжи. ">Зачеметатбеларускі мову?"; "Якаразьніца, якою мовоюгавариць?"; ">Камунуженетатсувереніцет,главнае, щобжиласьхарашо" йг.д., - восьтиповияцьверджаньні шматякіхпа-савецкуадукаванихбеларусаўканцаХХ-гастагоддзя. На шкода,гетареальнасьць, й, яккажуць, не таксьмеху.Людзі із такийсьведамасьцю -няредкасьць, янитримаюцьуладу,кіруюцьбеларускімграмадзтвам. НаБеларусіадбиласякансервациясаветизмупалітичниміметадамі, ізвикаристаньнемаўтаритарнайулади.Фантасмагаричнасьцьсітуациіўтим,штопакульвялікаячасткапостсавецкагабеларускагаграмадзтвапаўтараесентенциі,кшталту, ">зачем мову" й "якаразьніца", аніпраякуюнациянальную йсацияльнуюсвабоду, аніпраякоеразьвіцьцееканомікі, аніпра котрідастатак й аніпраякоегоднаежицьценяможабиць йгаворкі. Бо такеграмадзтва,якоеня травніагульнасьцігалоўнихнациянальнихкаштоўнасьцяў й,тимбольш,адмаўляеіх, такеграмадзтваняў станіабараняць палінациянальнияінтареси.Притимнятое,што,скажам,природнияресурси,зямлю,фінанси,прадприемстви,природниябагацьці, але й йасабістуюпрацу.Такібеларусбудзе шмат йцяжкапрацаваць, але йзаўседизастанецца бідним, неразумеючипричинаўсваейбеднасьці.Пригадваювипадак ізпачатку 90-хгадоў. У годинуадной ізнашихдепутацкіхпаездак паБеларусі,якіяпрактикавалідепутатиАпазициі БНФ уВярхоўнимСавеце, меніпришлосячуць уцягнікуразмовунашагакалегіСяргеяПапкова йіншихсяброў ізаднимзаслужанимпенсіянерам-настаўнікам.Заслужанинастаўнік,беларус, ізгонарамрасказваўпа-руску,колькі добрихлюдзейеннавучиў зажицьце.Адзін --генералам у Мурманська,нехтавиехаў уАкадеміюнавук уПецярбург,хтосьціцяперживе йнештаробіцьважнаеўРастове,нехта -специялістам уНавасібірску, аяго двохсиноў,дикуладкавалісяўМаскве.Адзін -викладчикваўніверсітеце, адругі --інженер,нечим тамкіруе,жаніўся намаскоўци йўжогадуе двохдзяцей.Настаўнікбиўвельмізадаволени.

- А якаючиў васпенсія? -пацікавілісяўнастаўніка.

- Ой,ведаеце,малаватая, --пажаліўсяен. - Яяшчепадпрацоўваю, травнянекалькігадзінаў у школі,бопенсіі нехапае.

-Чаму ж так? --запиталісяўяго.Настаўнікразьвеўрукамі.

- Ацяпер восьглядзіце, -заўважилі травнікалегі. - Виўсежицьцепрацавалі,навучалібеларусаў нарускай мови.Беларускіўніверсітет (>таксама нарускай мови)падрихтаваўзьіхспециялістаў,якіяпаехаліўРасею йпачалі тампрацаваць,давацьприбитакрускайдзяржаве йплаціцьпадаткіўрускібюджет. Наадукациюгетихспециялістаў, нанавучаньнеіхрускай мовиРасея незатраціла анікапейкі.Гетавиніквашайпраци. А дзе жен,гетивинік, вам?Дзе вашприбитак? Зчаго вашапенсія, ізчийгобюджету?

-Праўда.., --зьдзівіўсянастаўнік.

- Ашто було,калі бусяадукация булапа-беларускуўсістемедзяржаўнайбеларускаймови? -прадаўжалі ми. -Куди була бнайпершськіраванаяўваганашихмаладихспециялістаў й ваш "працю"?Аб'ектиўна -ці ж не так навашияінтареси? Ашто було б,калі бусюбеларускуюадукациюперавесьці на ангельськумову? -працягвалі ми далечіней. - Таккаго б мибиліпривязания й дзе бпалягалатадипричинанашайбеднасьці йбядоти: наЎсходзеці наЗахадзе?Настаўнікбиўкрихуашаломлени.Гетисавецкіінтелігентніколі незадумваўся надтакіміпитаньнямі. Алігетакаяразмова була бнармальнайдзе-небудзь у 1890-х у вагоніЛібава-Ровенскайчигункі, а чи нецяпер,праз стогадоў,калі годину длямногіхбеларусаўадначасназьмяніўся йадначасна, якбачим,спиніўсяў самимпачатку.Беларуская мова якнайважнейшаязьява культуриесьцьтаксамааснованашайнациянальнайсвабоди йнайважнейшичиньнікеканамічнагаразьвіцьця. Восьчамунациянальнаяідеяімкнецца такствареньнянациянальнайдзяржавиўнациянальнай мови й нанациянальнайтериториі.Гетадзелятаго,кабреалізавацьжицьцеви (>гетазначиць,духоўни йматерияльни)патенциял народу,кабстварицьаптимальнияўмовидухоўнагакамфорту йматерияльнагадастатку дляўсейнациі.Стратинациянальнагапатенциялу йтармаженьненациянальнайідеінават на стогадоў,приўсіхускладненьнях, невиглядаюцьвялікайбядой,калі баднавіцьнезалежную, вільну,нациянальнуюдзяржаву, якаючи бправодзілапалітикуўінтаресахнациі.Тадизусім неспатребіццаяшче стогадоў,кабвярнуцьстрачанае йдагнаць годину. Бокалізьнікаюцьперашкоди,тадиранейзатарможаниязьявиразьвіваюццапаскоранимітемпамі.Паскареньне -гетаагульни законразьвіцьцярастарможанихпрацесаў йназіраеццаўсюди: умастацтве, улітаратури, уприродзе, уграмадзтве.Праз 10-15гадоўнармальнаганациянальнагаразьвіцьцяўпаскоранасьціўжо неіснавала бграмадзкайадсталасьці йсьведамасьці,типу ">зачем" й "якаразьніца". Аліразумеючи законпаскоранасьці, мипавінниўсьведамляцьягокатегаричнуюімператиўнасьць.Тое,што булоперапинена йнязроблена стогадоўтаму, напачаткустабілізациінациі,тоемусітцьбицьхутка (>паскорана)зробленацяпер.Пераскочицьпразабавязковия етапиразьвіцьця,празабавязковияаценкі йабавязковиякаштоўнасьці -нельга. Яниўадноўленихумовахпавіннибицьпройдзенияімкліва,хоць бпункцірам, але йабавязковапройдзения йзамацавания.Інакшзьява (удадзенимвипадку -беларускаянация) нереалізуецца, яксістема.Беларуси,тия,што, як нашнастаўнік,заклапочаниятолькі ">сваім" й непривиклізадумвацца над ">нашим", надагульним,мусяцьвиразнасабеўсьвядоміць,штокалібеларуская мованябудзеадроджаная,нязойменалежния їйдзяржаўния,грамадзкія,культурния ймаральнияприяритети, тобеларускаягісторияможанеўзабавескончицца.Удакладняю:канецгісториі -гета катастрофа.Гета -канецнациі. Катастрофасуправаджаеццазьбядненьнем йдеградацияйнасельніцтва,стратайуласнасьці,зямлі,природи,дзяржави,винікаўпраци.Наватсваейпрацайчалавекперастанераспараджацца сам. МиўжонештападобнаевицерпеліўХХ-мстагоддзі. Ітамуцяпер,каліцудамзасталісяжиць, намцяжкападняцца ізкаленяў.Функциянациянальнаймовиўнациянальнимграмадзтве -усеабдимная: пеклодухоўнага такеканамічнагавияўленьня.Аднакняўсюди янавияўляеццанепасредна. Іўгетимхаваеццаадна ізцяжкасьцяў уразуменьнісутнасьцінациянальнихкаштоўнасьцяў длясаветизаванагачалавека.Найбольшаяскладанасьць дляновагабеларускагаАдрадженьняпалягаеяшче йўтим,што за стогадоўмоцназьмянілісяўмови йдачиненьніўЭўропе.ПериядутвареньнянацияўякраззакончиўсяўпершайчверціХХ-гастагоддзя.Нациянальнаяідеяўміжнароднайсьведамасьці стала як биактуальнай,богетаўжопражити йпройдзени етап. Азначицьаслабілася йгатовасьць такміжнациянальнайсалідарнасьці. З 80-хгадоўмінулагастагоддзяпашириласяўсьвецеідеяінтернациянальнайдемакратиі,уздимаецца накатурниміжнароднаядактрина ">правоўчалавека",узмацняюццаліберальнияімкненьні такінтеграциіЭўропи йглябалізациісьвету.Міжнародниядемакрати йміжнародниялібералипрацуюцьразам надствареньнем новихдемакратичнихсупер-імперияў,супер-дзяржаваў. Дляпрадстаўнікоўгетайзвишідеалегіі (>гетайдемакратиіuberalles)нашия,актуальния нам,нациянальнияпраблемистогадовайдаўніни, нашабалючасьць,нашаероспачнаеімкненьневикараскацца із тієїбяздоннайкурапацкай ями,кудиўсадзілі наш народнедабразичліўци,нашаестараньнеўратавацьнайперш нашумовудинезалежнасьць -усегетаздаецца ім (шмат каму)анахранізмам. Боўіх мова, культура,незалежнасьць - самесабойзразумелае, яни ізгетимнарадзіліся йдумаюць,штоўсегетаіснуе натуральна, упарадкуречаў, як гори,рекі йдаліни. Алі ж ми -ня так. Мимусім,паскоранамусімпрайсьці етапдзяржаўнагаўсталяваньнянациянальнихкаштоўнасьцяў йстабілізавацьнациюразам іздемакратияй.Інакш минябудзебудучині. Миняможамігнаравацьаб'ектиўния закониразьвіцьця. Намтребадагнацьгісторию. Ми травнем нагетанайвялікшае права. Бо насзьнішчалі, нам недаваліжиць.Побач ізфактарампераменаў,якіяадбиліся напрацягуХХ-гастагоддзя йўскладнілібеларускуюпалітику,застаўсянязьменничиньнік -Расея,зьяешавінізмам,імперскіміамбіциямі йнеприхаванимівялікадзяржаўниміпретензіямі на Білорусь.Гетичиньнікнебясьпечни.Калі бняен, некареляция й неўзаемадзеяньнеяго ізпераменаміўсьвеце,беларускіхпраблемаў утакімвиглядзе, у яким яниіснуюцьсеньня, простаўжо було.Бальшавіцкігенацид -гетавельміістотниаспект убеларускайтрагедиі.Ніхтоня травні права йніхтоняможападважваць йадмаўляць нашунезалежнасьць, нашубеларускуюмову,нашиясимвали, нашусвабоду,адзінствазямлі йгісториі, неспитаўшисятихамальтрохмільенаўбеларусаў,якіхнявіннихзабіліў годинітерору.Тихбеларускіхпісьменьнікаў,інтелігентаў,вучоних й простихсялянаў,якіхрасстралялітолькі затое,штобилібеларусамі.Якая ж яно,нашаясьвятая нам,Беларуская Мова?Ці можнанеякглянуць наяезбоку,кабацаніцьаб'ектиўна? як яногучиць дляінших, якяеўспримаюць? Шкірна паля мова длякожнага народу --найлепшая йнайпригажейшая. Ігетаправільна. Боў мовивияўляеццасутнасьць натури народу, котріяествариў,відацьяго душа,адбіваеццасваісти складрозуму й манерадуманьня,материялізуюццаритми духу й ціла (>гетазначиць,темпераменту).Тамуўкожнай мовиесьць свійхарактерниритм, палямеледия йсваегучаньне, алексікападпарадкаванаявобразнайсістемеўсприняцьцясьветулюдзьмі, якаючиўрознихетнічнихсупольнасьцяў (>першаснихносьбітаўмови)адметная.Гетимтлумачиццазьдзіўляючая длянекаторихдасьледчикаўзьява,шторазумовия йтворчияздольнасьцічалавеканайлепшвияўляюццаўроднай дляяго мови. Тутреалізуеццасумоўе -гарманізацияритмаў,распазнаўчихзнакаў,найкарацейшихдарогпаміжрозумам, душею,темпераментам ціла ймовайчалавека.Дасягаецца склад (>камплект)аптимальнасьціасоби.Гетанятолькітеаретичнияразважаньні. Там, дзе можнапрааналізавацьзьяву намасавихприкладах йўширокайпрактици,виніківідавочния. Упачатку 90-хгадоў,каліўзьнікла,нарешце,магчимасьцьадчиніцьбеларускія школиўгарадах йразьвівацьбеларускаешкольніцтва, топразнейкі годину булозафіксавана,штобеларускіядзеціўбеларускіх школахлепшпасьпяваюць,лепшвучацца,лепшзасвойваюцьматериял йлепшразьвіваюцца,чимбеларускіядзеціўтакіхжарускіх школах.Гета натуральна.Адбиласягарманізациясваістага складумови йчалавека,аптималізацияразьвіцьцяасоби.Карацей,сваеспаткаласясасваім.Аналягічнуюзьявузаўважилітаксаманашияфалькляристи.Ёсьць шматсьведчаньняўтакога роду,калібеларус, котрісфармаваўсяўгорадзе, урускай мови, йўсприняўшиўсепраявисавецкайерзац-культури,апинуўсяраптам увясковимасяроддзісяродудзельнікаўаўтентичнагафальклеру йнечакана,падупливамемоцияў йўзрушеньня,уключаўсяўнародния танцідисьпеви. Уяговияўлялісяхарактерниярухі танцю йхарактернияприеминароднагасьпяваньня.Ёнпачинаўуживаццаўфальклернаедзеяньне, йгетаедзеяньне,невядомае ямураней,аказваецца, був дляяго чужою.Людзікожнага народу,кожнагаетнасувалодаюцьхарактернимірухамі,якіястасуюццазьіхняйпсіхалегіяй, іземацийним станам,думкамі ймовай, наякой янигавораць.Гета ми називаємоетнаплястикай.Гарманізацияяе ізмовайтаксаманакіраваная нааптимальнаевияўленьнеасобичалавека.Аказваецца,нациянальная мовазьяўляеццанятолькігалоўнимчиньнікамсацияльна-палітичнагаадрадженьнянациі,нятолькізьвязваючимелементамнациянальнай культури, але й йфактарамнайлепшагаразьвіцьцяасобичалавека,перашаснайумовайягогарманічнагаіснаваньня.Аднак за 73 гадивирабленагагвалту надбеларускаймовай за годинник СРСР,штоафіцийнаприкриваўсянібитапалітикайбілінгвізмуўБеларусі,сяродвялікайчасткінасельніцтваствариласявельмінекариснаязьява длябеларускай культури,менавіта,креалізация (>деструктиўнаезьмешваньне)беларускай йрускаймоваў. Увиніку шматбеларусаў (якправіла,людзейневисокагакультурнагаўзроўню)гаворицьцяпер нагетакайзьбедненай ">паўмове"ці насвоеасаблівайпіджин-рускай (>гібриднай) мови. (>Успомнім ">клясичния"прамовиСтаршиніВярхоўнагаСаветаМікалаяДземянцея.Ёсьць йсьвежияприклади.)Тринаццацьгадоўтаму меніўжоприходзіласяпісацьпраразбуральниявинікіпримусовагадвухмоўя наБеларусі. (Райдуга, - Таллінн, 1988, №4)Тадибеларуска-рускі ">піджин" яназваўбеларускім словами ">трасянка",нядумаючи,штогетитермінприживеццапотимўпаняцьцяхпрамову.Цяперака япаўтару тутнекаторияпалаженьні.Паўмова ">трасянка" -галоўнаяпричинаабмежаванагакультурнагаўзроўню. (Іцяпер ми розуміємо,чаму.Креалізация -гета неўзбагаченьне, азьніженьне культуримови,якоеадлюстроўваеўпадак культуриасоби.)Культурничалавек неразмаўляе накреалізаванимпіджин.Тамусферараспаўсюджаньня ">трасянкі" засавецкія годинник -сяреднія йніжніястратиграфічниясацияльния пласти.Грамадзкаялякалізациягетайпаўмови, у палючаргу,забясьпечваерепрадукцию йсацияльнуюўстойлівасьць ">трасянкі", азначицца, йнізкагаўзроўнюдухоўнай культури, якаючиўцелимвияўляе туттенденцию такдалейшагазьніженьня.Яшчеў 60-80-хгадахствариласясітуация,каліпричина йвинікбескультур'язьвязаниянеразриўна,гетазначиць,причина (>паўмова)виступаевинікам, авинік -причинай.ПаўмоўезначнайчасткінасельніцтваБеларусівельмізгубнаадбіваецца наразьвіцьці культури.Разумоваяенергія народутраціцца й неатримліваеразьвіцьця.Примусовисавецкібілінгвізмігнараваўаксіему,што безвизначеньняприяритетучалавекняможаадначаснаразьвівацца йіснаваць двох культурах.Дизариентаванаяасоба неатримліваепаўнавартаснагадухоўнагаразьвіцьця.Паўмоўниіндивідиум неадчуваетонкасьцяўдухоўнихсувязяў (>што,даречи,засяроджанаў мови йвияўляеццапразгаворку),дреннадумаеабстрактниміпаняцьцямі, частаняў станітеаретичнаасенсавацьзьяву, акалі йразумеебольшскладаниядачиненьні, тоняўмееіхвиказаць,сфармуляваць йвиразнарастлумачицьсубяседніку.Пачинаеццапакутлівипадборсловаў,неадекватнаеўживаньнепаняцьцяў,заіканьне йспиненьне накожнайдреннадапасаванай фразі, ">еканьне", ">меканьне" йг.д. Тутпраяўляецца непаталягічнаезаіканьне, атармаженьнесьвядомасьці,припиненьне на шкірним слові яквинікразбалянсаванасьцідуманьня ймоўнагавияўленьня, яквинікнеразьвітихздольнасьцяўапериравацьпаняцьцямі йневалоданьнесістемнайструктураймови (>боў ">паўмове",міжіншим,адзінай структуриняма).Паўмоўнаеіснаваньнеприпиняеўнутраниспантаннипрацескультурнагаразьвіцьцячалавека,тамуштотармозіцьнациянальнаесамапазнаньне (>ідентефікацию)ягограмадзкага,культурнага йдухоўнага "Я".Аднакздольнасьць такспаживаньня культурипригетимзастаецца.Толькі яна,гетаяздольнасьць,зьмяняеариентацию ізунутранагасьвету назьнешняеасяроддзе, ізактиўнайпазіциі напасіўную (>спаживецкую). Увинікуўзьнікаюцьумови дляразьвіцьця йспаживаньнямасавай культури,ерзацу,сурагату,імітациідухоўнихкаштоўнасьцяў.Шкоду,якуюнаносіцьбеларускай культурипаўмова ">трасянка" (йўвогуле,деградациямови,распаўсюджваньне чужихсленгаў,жаргонаў,вульгаризмаў,паняцьцяў йг.д.)ніхто непадлічваў, й, як яўважаю,ня шматхторазумее,бо, якмяркуюць, справаўпричинах, йзьімітребазмагацца.Правільна. Алікалі б такусе було проста, тотрасянкавияпалітикі некіравалі буладай удзяржаве.Найлепшисродаквиратаваньнябеларускаймови -гетапаўсюднапачаць на їйгавариць.Гаваремжа, йбудуць наспаважаць.Знаемствазьіншаймовайпачинаеццасаслуханьня, як янагучиць, ізадчуваньняяемеледикі йритмусловаў,якія миаценьваем,паводленашагагустуцізаконаўестетикі.Уживаюццааценкі:пригожая --непригожая.Специялістистварилінаватадмисловуюсістемутеставаньнямоваў памелядичнасьці,гучнасьці,колькасьціадкритихскладоў йзвонкіх зичнихдигалоснихгукаў,камбінациізвонкіх зичних ізгалоснимі, павакальнихмагчимасьцях йг.д.Беларуская моваўгетакімтеставаньнізаймаешостаемесцаўсьвеце.Наўрадцітреба такгетакіхдасьледваньняўадносіццанадтасур'езна, але йўсяроўнаприемна. Ясустракаў шмат добрихлюдзейсяродпалякаў,латишоў,украінцаў,ангельцаў,якіябилізахоплениявимаўленьнем,словамі ймеледикайнашаймови,прасіліпагаварицьпа-беларуску йслухалі іззахапленьнем,ніби музику.Памятаю, у 70-хгадах япазнаеміўся ізмаладимлітоўцам ізКаўнасаЁзасамРибікаўскасам. Удзяцінствеенпрачитаў на пачку ізмакаронаміслови нанезнаемай мови.Висьветлілася,штонапісанапа-беларуску.Ёзасагетая мова такзацікавіла йпотим такспадабалася,штоенвивучиўяе,беглагавариў,наватвершипісаўпа-беларуску.ПасьляенприязджаўспецияльнаўМенск,кабпаслухацьбеларускуюмову (так яму булоприемна).Праўда, уМенскуягонапаткаткалавялікаерасчараваньне.ЛатишскаялітаратуразнаўцаМірдзаАбалавидатнаразмаўляепа-беларуску. У 70-хгадах яна сказала мені,штояецягне на Білорусь, якмагнітам, йшто янозаўседистараеццаприехаць наГорадзеншчину,кабтолькіпагаварицьпа-беларускудипаслухацьбеларускаемови. Уцелимжа, ялічу,што насьвеценяманепригожихмоваў. Шкірна мова --пригожая,бовияўляеасабовуюсутнасьцьбясконцага,невичарпальнага,шматаблічнагаБоскагасьвету.Гаворачи,наприклад,пра дзвінкумелядичнасьцьітальянскаймови, мизвичайнаўзьнікаежаданьнеспаслацца надасканаласьцьбель-канта, натрадициіітальянскайопери йг.д. Алінемагчимаўявіць уітальянскай мови,скажам,тувінскігарлависьпеў.Тим годинах пасілеўзьдзеяньня йглибінівияўленьнянашага, але й непривичнага намсьвету йў непривичнай наместетици,гетаесьцьмагутнаемастацтва. Длявобразнагавияўленьня ямуадпавядаеякразтувінская мова. Ізьбегі зичних тутвельмідаречи. Яни намесцигетакжа, якітальянскаявакальнасьцьмови намесциўопернимбель-канта.Чим янайбольшзахоплениўБеларускай мови,гетаяевобразнасьцю йемкасьцю слова (й пазьмесьце, й пагучаньні). Інше,што менінадтападабаецца,геташматвариянтнасьцьгучаньня йнапісаньнясловаў, йпотим --багацьцесінонімаў. Тут рай дляпаетаў, можнаплаваць йкупацца,плюскаццаў такийбагатай мови, було бтолькіштоказаць.Калі глянемо угісториюнашаймови, тозаймае дихало.Беларуская моваіснаваладаўно,яшче наплемяннимузроўніўдапісьмовиперияд. На думкугісторикаў, якмінімум, уVI-мстагоддзі, яноўжо була. Алі насамайсправе -раней.Гета можназразумець,аналізуючигісторию йаўтентичнифальклер (>асабліватексти). У Г-мстагоддзіпісьмовасьцьраспаўсюдзілася наБеларусіразам ізХрисьціянствам у чужійстарабаўгарскай мови.Гетая слов'янська мова,часткованабліжаная такбеларускай, сталаадигривацьролюафіцийнай,кніжнай, ">граматнай"мови,мови, наякойпішуць йразмаўляюцьпісьменниялюдзі (>найперш,сьвятари йсацияльниявярхі). Упеўнайступені, янозаймалала таке жстановішчаўстаражитнайБеларусі, якпазьней - мовавярхоў уАтаманскайімпериі.Старабаўгарская моваўбеларускай культури -гета була мовабязетнасу,гета пеклопачатку була мертва мова.Паступова, ізразьвіцьцемграмадзтва йўскладненьнемфункцияўдзяржави,адбиваласялексічнаеўзаемапранікненьнемоваў йекспансіяживойбеларушчиниў мертвукніжнуюмову.Асаблівагета сталавідаць уХІV-ХVстагоддзях.УжоўХVІ-мстагоддзі, упериядРенесансу, мертвастарабаўгарская мовазьнікае ізграмадзкагаўжитку йлякалізуеццатолькіўправаслаўнайцаркве, й то, якцаркоўни (>царкоўна-славянскі)афіциез. Удзяржаўних йграмадзкіхдачиненьнях уВялікімКняствеЛітоўскімзапанаваластарабеларускаякніжная мова, якаючиканчатковавицесьніла,запаланіла йперамагларанейшуюкніжнуюстарабаўгарскуюмову. Тутвартазаўважиць,шторускіясавецкіягісторикі-шавіністиназивалістарабаўгарскуюмову "староруським мовою" йбудавалі нагетимцелияантинавуковияканцепциіабміфічним "давньоруському державі" (>пад якимпадразумеваліКіеўскую Русь йчасовазалежния пеклояеземлі),аб ">узьнікненьні"беларусаў,украінцаў йрускіхзьміфічнай "давньоруської народності" йабпачаткубеларускаймови ізХIVстагоддзя, абеларускайгісториі - із 1917 року.Рускіяафіциезниягісторикіпридумвалігісторию,кабабгрунтавацьнібитанатуральнасьцьіснаваньня СРСР,расейскікаляніялізм йрасейскіяпретензіі наЎкраіну й Білорусь. Ясказаў упачатку,што,азіраючися нагісториюнашаймови,займае дихало.Тамушто настарабеларускайдзяржаўнай мовиневерагодна шматнапісана,таму,што язачараванияебагацьцем,вобразнасьцю,распрацаванасьцю йхараством.Пачитаўши настарабеларускайкніжнай мови,разумееш,чамуМаксімБагдановіч,седзячиўрасейскімгорадзеЯраслаўль йакунуўшисяўчитаньнегетаймови,стаўвялікімпаетам. Восьжа йсапраўди,што "якаленьспрагнели,мкнець таквадикринічнай,шукаю Бога я".Апошняязьменакніжних йафіцийнихмоваўадбилася шмат дзеўЭўропе (йнятолькіўЭўропе) уХVIII-ХІХстагоддзях, упериядузьнікненьнянациянальнихрухаўсупрацьімперияў, ізразьвіцьцемлітаратурирамантизму йўвинікуствареньнянациянальнихдзяржаваў. Угети годинуадбиваеццапранікненьнеўлітаратурни йафіцийниўжитакнароднаймови (>гетазначицьмови, наякойгаварилі йсьпяваліширокіямаси народу).Менавітагетая мова сталамовайнациянальнайлітаратури,менавіта заяезмагалісянациянальниярухі,менавіта на їйбудаваласянациянальнаядзяржава й нованациянальная культура.Беларускаягістория,таксама як йгісторияіншихнародаў, добраілюструегетимоўнипрацес.Цяперака,азірнуўшися засабой,углядаючисяўглибіню, у наш народнілес,можамсказацькоратка йемка:Беларуская мова -гета ми. Аліесьцьяшчевишейшаяцанамови, якаючи невимяраеццанаватжицьцямі. Мованалежиць всімпакаленьням народу,якіяжилідагетуль йякіябудуцьжицьпотим. Мованалежицьмінуламу йбудучині.Ніхтоня травні праваразбуральнараспараджаццалесамнациянальнаймови (атолькістаноўча),ніякічалавек йніякоепакаленьне народу. Моваесьцьтрансцендентная,вечнаснаякаштоўнасьцьнациі.Тамупитаньнеіснаваньняціабмежаванасьціўживаньнямовиніколі йнідзе невирашаецца нареферендумах. Болюдзьмі (>пакаленьнем)могуцьманіпуляваць. Недазваляюцьвинясеньнялесумови нареферендум йбеларускія закони. Уцяперашніхабставінах,каліўладирежимуприніжаюцьбеларускуюмову,зачиняюцьбеларускія школидибеларускіягазети, паафіцийнихкриніцахвядома,штобольш за 86адсоткаўграмадзянаўБеларусілічацьбеларускуюмовусваейроднай, але йтолькі розжарюючисаракаадсоткаўкаристаюцца їйўжицьці. І тутузьнікаепитаньне,якое менізадаваліўсюди, наякоеня простаадказаць йцяжкаўсімрастлумачиць. Бо неразумеюць.Питаньнегетаегучиць так: "Ачамубеларусиміжсабой негаворацьпа-беларуску?"Усе насьвецеміжсабойгаворацьпа-свойму.Цигани,якіяніколінямелі йнямаюцьсваіхшколаў,бо неіснуециганскайпісьмовасьці, аміжсабой --гаворацьпа-циганску.Нязнойдзеш цигана, котрі б негавариўпа-циганску.Дик учимжа справа?Ня стану й яадказваць надзіўнаепитаньне,тимбольш,паўтаруся,штонідзе нас, угетим неразумеюць.Зазначутолькі,што, длядатриманьнячалавечайгоднасьці йнаватнайпрасьцейшагакультурнагазвичаюцімаральнагарушеньня,заўседипатребнаестараньне йсіла духу. Уканцовимвипадкувирашае воля.Ніштоняможаперамагчи волюлюдзей,калі яномоцная йкалі яноесьць. Згетагагледзішча непавінна біснавацьпраблемибеларускаймовиўБеларусі. Бозаўседиможастацца так, як усезахочуць. Мимусімусьвядоміць,штоў нас самихзасяроджанаявелізарнаямагчимасьць: безвялікайбойкі,бязгрукату,бяз галасу й страт укораніперамяніцьстановішча й високападняць нашубеларускуюмовуўнашайкраіне.Менавіта такдумаюць йробяць усєваўсімсьвеце.Патребниятолькіхаценьне, воля й ласкавічин.Дикчаму жбеларусзьбеларусам негаворацьпа-беларуску?..


Схожі реферати:

Навігація