Реферати українською » Краеведение и этнография » Гістория етнаграфіі Беларусі


Реферат Гістория етнаграфіі Беларусі

>Гістар>орияетнаграфііБеларусі

шляхтасялянствотериториякаланізация

>Першияпісьмовиязвесткіпра нашукраіну йяенасельніцтвавядомидаўно –больш за 2 тис.гадоўтаму.ДакладнапрастаражитнаенасельніцтваБеларусі –кривічоў (>палачан),дригавічоў,радзімічаў,літву,яцвягаў йіншихпаведамляюцьлетапіси, уприватнасці «>Аповесцьмінулихчасоў» («Повістю временних літ»,пач. XII ст.). Уаснову «>Аповесці»биліпакладзенибольшранніязвесткіпра слов'ян;яеаўтар (імбиў,верагодна,манахКіева-ПячерскайлаўриНестар)пачинае свійлетапіс ізбіблейскіхчасоў,расказваепрапаходжанне слов'ян,іхрассяленне наЎсходне-Еўрапейскайраўніне,складанияўзаемаадносіни ізсуседзямі (>венграмі,хазарамі,германцамі,балтамі йінш.),звяртаеўвагу й награмадскі ладжицця,звичаі,вераванні.Нягледзячи наагульнаепаходжанне йрелігіюславянскіхплямен, уіхназіралісяприкметниякультурна-битавияасаблівасці;летапісецдаволіпадрабязнарасказваепрасямейна-шлюбнияадносіниўпалян,іх «покірливість істидение доснохам і матерям»,нетриваласцьшлюбуўдраўлян,праігришчи,штоналаджваюццапаміжселаміўрадзімічаў, дзеадбиваюцца «>плясания ібесовска пісні» й «>умикаху дружинисобе»,праперажиткіматриярхатуўмазаўшан,праўстойлівизвичай слов'ян йкривічоўпарицца ізвенікам улазнях («й тако сам сямачат, ледь вилізуть живи»),што булоўласцівадригавічам,палянам йвалинянам. УХІV –ХVІІстст.з’яўляюццалетапіси-хронікі – «>ХронікаЕўрапейскайСарматиі»АляксандраГваньіні (1578, 1581), «>Хроніка польська,літоўская,жамойцкая йўсяеРусі» МацеяСтрийкоўскага (1582), «>ХронікаБихаўца» (>1-ая упав.ХVІ ст.), «>Баркулабаўскілетапіс» (>пач.ХVІІ ст.), «>ХронікагорадаМагілева». Уіхпобач іззапісамігістаричнихпадзейдаеццацікаваяінфармацияабетнічнайгеаграфіісяреднявечча,абладзежицця,звичаях йвераванняхмясцоваганасельніцтва.Видатнимлітаратурна-ентаграфічнимпомнікамепохіАдрадженняз’яўляецца «>Паемапра зубра»МіколиГусоўскага (>видадзенапершапачаткова налацінскай мови.Кракаў, 1523).Пает-гуманіст ізвялікайлюбоўюапісаў свій край – Білорусь,пригажосцьяеприроди, побут йзаняткіжихароў – ратнихрицараў,паляўнічих,аратих.Сазнакамітихдзеячаўсяреднявечча,якіяўнеслікаштоўниўклад увивученнепраблеметнічнай культури,мясцовага побуті йзвичаевага права,вартаназвацьСаламонаРисінскага (1560 (?) – 1625) й ЛьваСапегу (>1557–1633).УканциХVІІІ –першайпалове ХІХ ст.вийшаўшерагпрац пакраязнаўству йетнаграфііБеларусі.Сяродіхадзначим, уприватнасці,такія як: А.Меер.АпісаннеКричаўскага графства, чибилога староства 1786 року; І.Ляпехін.Дзеннікавиязапіскіпадарожжа… (1780, 1805), У.Севяргін.Запіскіпадарожжа пазаходніхправінцияхРасійскайдзяржави (1803); Л.Галамбеўскі. Будинок йдвари (>Domy іdwory, 1830),Людпольскі,ягозвичаі йзабабони (1830); З.Даленга-Хадакоўскі. Праславяншчинудихрисціянства (1818); Ю.Крашеўскі.Успаміни ізВалині,Палесся йЛітви (1840);Вясковияпесніз-надНемана йДзвіни (1839); Я.Баршчеўскі. «>ШляхціцЗавальня, чи Білорусь уфантастичнихапавяданнях» (1844–1846) йінш.

Побут шляхти йбеларускагасялянствазнайшоў паліадлюстраванне йўмастацкіхтворах АдамаМіцкевіча йЎладзіславаСиракомлі (>Кандратовіча).НагадаемпаемиА.Міцкевіча «ПанТадевуш» й «Дзяди». УСиракомлі,апрачашматлікіхпаетичнихтвораў,есцьспецияльниякраязнаўча-етнаграфічнияпраци – «>Вандроўкі памаіх колишніхваколіцах» (1853), «>Неман пекловитокаў таквусця» (1861), «>Экскурсія паЛітвеўрадиусе пеклоВільні» (т. 1 – 2, 1857–1860) йінш. Важливуролюўпаширенніетнаграфічнихведаўадигривала ймузейна-збіральніцкаядзейнасць.Захавальнікаміреліквій йкаштоўнихречаў –помнікаўелітарнай йбитавой культуривиступалімагнацкіямаенткі,шляхецкіясядзіби, храми.ПрикметнуюролюўетнаграфічнимвивученніБеларусіадиграладзейнасцьРускагаімператарскагагеаграфічнагатавариства (РГТ),заснаванагаў 1847годзеўСанкт-Пецярбургу.Заснавальнікі йкіраўнікі РГТ – До. Бер, М.Надзеждзін, До.Кавелінвизначилімесцаетнаграфііўсістеменавук,сфармуляваліяезадачи,распрацаваліметадиетнаграфічнихдаследванняў.Адначасова булараспрацаванапраграмасістематичнагавивученнянароднай культури й побуті. У 1867 р. уВільнібиўзаснаваниПаўночна-Заходніаддзел РГТ, котрістаў новимцентрам паетнаграфічнамувивученнюБеларусі йсуседняйЛітви.Ваколягогуртавалісямясцовиясілидаследчикаў йаматараў-краязнаўцаў;пазнейстаўвидаваццачасопіс «Записки Північно-Західного відділу Російського географічного суспільства» (1910–1914;редактарДзмітрийДаўгяла).

Уканци 50 –пачатку60-ихгадоўразгарнуласяметанакіраваная робота пасістематизациі йабагульненніразнастайнихзвестак пагісториі,геаграфіі,народнайгаспадарци,тридицийнай культуриўзаходніхгуберняхРасіі.Найбольшпоўная йкаштоўнаяінфармация булазмешчанаўкнігах,присвечанихГродзенскай йМінскайгуберням.Іхаўтари-складальнікі П.Баброўскі й І.Зяленскідеталеваахарактаризавалігеаграфічнияўмови,мясцовия ландшафти, флору й фауну,шляхізносін,гістаричнаемінулае краю,нациянальни йсацияльни складнасельніцтва,яготрадицийниязаняткі, їжаку,жилле,адзенне,побит, народнікаляндар,звичаі,абради,фальклор.Вихад «>Материялаў…»биўприкметнайз’явай ужиццінавуковай йкультурнайграмадскасці нетолькіБеларусі, але й йРасіі.

>Амальадначасова ізвихадам у світлошматтомних «>Материялаў длягеаграфіі йстатистикіРасіі»ўПарижи, азатим уПецярбургубиўвидадзениР.Ф.Эркертампершиетнаграфічни атласБеларусі (1863–1864).Ёнскладаўся із 6 карт,якіяпаказваліразмяшченнерознихнародаў –беларусаў,рускіх,украінцаў (усє янипаказанипадагульнайназвай «>рускія»),палякаў,літоўцаў,латишоў,немцаў,яўреяў.Текставияматериялибилівидадзениасобнайкнігай «>Погляд нагісторию йетнаграфіюзаходніхгуберняўРасіі» (1864).Аўтардае високуаценкусяреднявечнай культуриБеларусі йвиказваесумненнеўзаваяванніяелітоўцамі, якгетасцвярджаласяўафіцийнимрасійскімдруку. У 1864 р.вийшлаяшчеаднааналагічнаяпраца – «АтласнароданасяленняЗаходне-Рускага краю паверавизнаннях»А.Ф.Риціха. Атласскладаўся із 10 карт,якіяпаказвалігеаграфіюрассяленнябеларусаў йіншихнародаў.

>Шматетнаграфічнихматериялаўпублікаваласяўпериядичнихвиданнях –навуковихзборніках,часопісах, газетах. Улікугетихвиданняўужозгадания «>Этнографический збірник», «Записки Російського географічного суспільства», «Записки Північно-Західного відділу Російського географічного суспільства», атаксама «Сучасник» (1836–1866), «Етнографічний огляд» (1889–1916), «Жива старовина» (1890–1916), «Вісник Західної Росії» (1864–1871). Тутдрукавалі паліпрацивядомиязбіральнікі йдаследчикібеларускайетнаграфіі –П.М.Шпілеўскі,А.К.Кіркор,М.Я.Нікіфараўскі, О.Р.Раманаў, М.М.Косіч, А.М.Пипін, І.Эреміч,М.Я. Янчук,Я.Ф.Карскі, М. В.Доўнар-Запольскі, А.М.Харузін, О.К.Сержпутоўскі,І.А.Сербаў йінш.

У іншийпалове ХІХ ст.разам із небувалимпаширеннемкраязнаўчих йетнаграфічнихведаўабБеларусі,вихадам у світлогрунтоўнихабагульняючихпрацбилізакладзенитривалияасновиетнаграфіі (>етналогіі) якнавукіабнародах-етнасах,іхгісторика-культурнихстасунках йзаканамернасцяхразвіццяўпрастори й годині.Гетипериядхарактаризаваўсяз’яўленнемцелай плеядиталенавітихетнографаў. Для П.Шпілеўскага, Ю.Крашеўскага, У.Сиракомлішматдзенниявандроўкіўпаштовихекіпажах,іхсустречи йгутаркі ізмясцовиміжихарамібилі нетолькіпаширеннеметнаграфічнихведаў, але й йапрабаваннемжиццевихустановак,маральнихвисноў,фарміраваннемактиўнихграмадзянскіхпазіций.П.М.Шпілеўскіўсваіхлітаратурна-краязнаўчихнарисах «>Падарожжа паПалессі йБеларускімкраі» (1853–1854), «>Мазиршчина» (1859), «>ВясельнияабрадиўзасценкаўцаўВіцебскайгуберні» (1854).

Увивученнітрадицийна-битавой культуриПаўночнайБеларусіприкметнаемесцаўшерагунястомнихзбіральнікаўетнаграфічнайспадчининалежицьМ.Я.Нікіфароўскаму. Усваіх «>Нарисахпростанароднагажицця-биццяўВіцебскайБеларусі» (1895)енузнаўляеширокую йреалістичнуюкарцінународнагажицця,скурпулезна, ізметадичнайпаслядоўнасцюапісваесялянскуюсядзібу –жилле,гаспадарчия йпрамисловияпабудови,разнастайнияпрадметиўжитку,земляробчияприлади,адзенне, їжаку.КнігаМ.Нікіфароўскага –гетапершаеўБеларусі, як йнаогул утагачаснайРасіі,грунтоўнае йсістематичнаедаследаваннематерияльнай культури.Вивученнюетнаграфічнайспадчинибеларусаўаддаў шматсіл йенергіівядомибеларускі етнограф О.Р.Раманаўасноўнаяягопраца «>Беларускізборнік» у 9тамах (1886–1912) –свайго родуенциклапедиянароднагажицця. Тутзнайшліадлюстраваннеамаль усєбакінароднай культури й побуті –песні, танці,гульні,абради,звичаі,народния веди,аграрникаляндар,прикмети,павер’і йг.д.Багатияматерияли падухоўнай культурибеларусаў йрускіхСмаленскайгубернібилісабрани йсістематизаваниУ.М.Дабравольскім.Асноўнаяягопраца – «>Смаленскіетнаграфічнизборнік» (год. 1 – 4, 1891–1903).Виніковай була йзбіральніцкаядзейнасцьП.В.Шейна, котріарганізаваўширокую сіткукареспандентаў (улікуіхбиліМ.Нікіфароўскі, Ю.Крачкоўскі, Я.Карскі, А.Багдановіч, З.Радчанка);паступіўшия такягозапісибилісістематизавани йвидадзениўтрохтамахпадназвай «>Материяли длявивучення побуті ймовирускаганасельніцтваПаўночна-Заходняга краю» (>1887–1902).Важнайвехай уетнаграфічнимвивученніБеларусібиўПершиўсерасійскіперапіснасельніцтва (1897), котрідаўдаволіреальнуюкарцінуетнічнайсітуациіўБеларусі. Увинікуперапісубиўатриманиширокі спектрстатистичнихданихабетнічним,сацияльним йканфесійнимскладзенасельніцтваў селах йгарадах, уваласцях,паветах йгубернях,паказанаягополаўзроставая структура,пісьменнасць,демаграфічни зростання,заняткі. Уасновувизначенняетнічнага складу булапакладзена рідна мова.Беларускуюмову як ріднуназвалі 82,5%жихароўМагілеўскай й 76% –Мінскайгуберняў. Тутадзначаласястракатасцьнациянальнага складуўгарадахБеларусі йасобнихяерегіенах. Так, натериториіГродзенскайгуберніналічвалася так 40 «прислівників», наякіхразмаўляламясцоваенасельніцтва.Данияперапісубилідеталевапрааналізавани,зведзениўтабліци йвидадзениасобнимівипускамі (>сшиткамі) пакожнайгуберні. Яниз’яўляюццакаштоўнайкриніцай павивученніетнічнайгісториіБеларусі.Пачатак ХХстагоддзяадзначанивихадам у світлобуйнейшайабагульняючайпрациЯ.Ф.Карскага «>Беларуси» (1–3 т., 7випускаў; 1903–1922). У1-им томі «>Уводзіниўвивученнемови йнароднайславеснасці»ен наасновеўсебаковагапараўнаўчагавивученняразнастайнихкриніцразглядаепраблемипаходжаннябеларусаў,визначаесамабитния,глибоканациянальниярисиіх культури.Беларусаўенлічиўкареннимнасяленнем, аіхмовуадносіў таксамастойнайетналінгвістичнайсістеми,штозахавалаўлепшим стані, упараўнанні ізіншимі, палюпершародную слов'янськуаснову. Увинікуареальнагаетналінгвістичнагадаследавання ім буласкладзенаетнаграфічная карта «>беларускагаплемені», дзеенвизначаеасноўнимасіўбеларускіхгаворак йіхдиялектнияасаблівасці.ПрацуЯ.Ф.Карскага йягоўплиў надалейшаеразвіццеетнаграфічнай йбеларусазнаўчайнавукіцяжкапераацаніць. Янападводзілавинікідасягненням угалінебеларускагамовазнаўства,славістикі йетнаграфііўпачатку ХХ ст.Глибокайраспрацоўкайгістаричнайтематикі йпраблемразвіццябеларускайтрадицийнай культуривизначаюцца йпрацивядомагабеларускагадаследчикаканца ХІХ –першихдзесяцігоддзяў ХХ ст. М. В.Доўнар-Запольскага.Імсабрани йабагульнениаригінальнияматерияли па пісеннимфальклори,сямейнихзвичаях йабрадах,народнамузвичаеваму праву,беларускамувяселлю,штовикладзениўягопрацах «>Беларускаевяселле йвясельнияпесні» (1888), «>Песніпінчукоў» (1895), «>Звичаеваесямейнае правасялянМінскайгуберні» (1897) йінш.Уплеядзевидатнихдаследчикаўнароднай культуриПалессяадно із самихганаровихмесцаўналежиць О.К.Сержпутоўскаму.Сабрания ім увинікушматгадовайекспедицийна-пошукавай роботи йапублікаваниязатимматерияливизначаюццааригінальнасцю,інфарматийнайнасичанасцю,свежасцю йсведчацьабглибокімведаннінароднагажицця.Асаблівуюўвагуенудзяляўматерияльнай культури –жиллю,сельскагаспадарчимприладам,бортніцтву,рибалоўству,грамадскімзвичаям йабрадам,чамубиліприсвечаниспецияльния роботи «>ЗемляробчияприладипрацибеларускагаПалесся» (1910), «>БортніцтваўБеларусі» (1914), «>НарисиБеларусі» (1907), «>Примхі йзабабонибеларусаў-палешукоў» (1930) йінш.Значнуюцікавасцьуяўляюць нам йетнаграфічнияматерияли,сабрания йапрацаванияІ.А.Сербавим.Даследчикспалучаў усваейасобе ведипрафесійнага етнографа ізпрацавітасцюнястомнагавандроўніка йдапитліваганазіральніка.Пачатак ХХстагоддзябиўадзначаниўздимамграмадска-палітичнага руху,ростамнациянальнайсамасвядомасці,широкайхваляйнациянальна-культурнагаадрадження.Прикметнуюролюўмабілізациімясцовихкраязнаўчихсіл, увихаванніновайгенерациідаследчикаўнароднай культури й побутіадиграла газета «Нашаніва» (1906–1915). Яна булазаснаванаўВільнібратамі І.Луцкевічам й А.Луцкевічам,В.Іваноўскім йіншимідзеячаміБеларускайСациялістичнай Грамади. БратиЛуцкевічибилі йзаснавальнікаміБеларускага музеюўВільні (>Віленскібеларускігісторика-етнаграфічни музей), котрідзейнічаў у 1921–1945 рр. Ягоасновайпаслужилаприватнаякалекциястарасвецкіхречаў,сабраная І.Луцкевічам.Справубеларускагакультурнагаадрадженняў20-ия гадипрадоўжиўгісторика-краязнаўчичасопіс «Наш край» (1925–1930), дзедрукавалася шматматериялаў йкареспанденций ізмесцаў,аб станімясцовайеканомікі,развіцціраместваў йпромислаў,бицерознихслаеўнасельніцтва.Асобниябакіматерияльнай культури йвитворчайдзейнасцібиліразгледжаниўпрацахІ.М.Браіма (>рибалоўства),М.Я.Гринблата (>адзенне, промисли), В.С.Гуркова (>жилле,пчалярства),Г.М.Куриловіч (>ткацтва),А.І.Лакоткі (>жилле),Л.А.Малчанавай (>материяльная культура),С.А.Мілюченкава (>ганчарства),І.Д.Назінай (>музичнияінструменти), М. Ф.Раманюка (>адзенне),Я.М.Сахути (>мастацкія промисли),В.Я.Фадзеевай (>вишиўка),В.С.Цітова (>материяльная культура, промисли),С.Ф.Цярохіна (>пчалярства,паляванне).Прикметнайз’явай угісториібеларускайетнаграфііз’явіласявиданнеенциклапедиі «>ЭтнаграфіяБеларусі» (1989), устваренніякойпрималаўдзелширокаянавуковаяграмадскасць.Разам ізтимраспачалася робота надшматтомнимвиданнем «>Беларуси» ушасцітамах,кожни ізкаторихприсвечаниасобнамураздзелуетнаграфічнихведаўабБеларусі,етнагенезу йетнічнайгісториіяенародаў,традицийнайгаспадарчай,материяльнай йдухоўнай культури.З’яўленнепадобнихвиданняўсведчицьабтим,штоетнаграфічнаянавукаўБеларусі травнібясспречнияфундаментальниядасягненніабагульняючагахарактара.

>Першиелюдзі натериториіБеларусі.Рассяленнеіндаеўрапейцаў й слов'янськакаланізация натериториіБеларусі.

Білорусь нез'яўляеццапрарадзімайчалавецтва.Чалавеквилучиўся ізживельнага світуприкладна 2,6 млнгадоўтаму.ГетаадбилосяўАфрици. Мігіснаваць йазіяцкіцентрпаходжаннянайстаражитнихлюдзей.Прикладнамільенгадоў томулюдзізасяліліМіжземнамор'е, азатимКаўказ йпоўдзеньУкраіни.Найбольшпрацягли етапстанаўлення йразвіццячалавекапалеаліт (>старажитникаменни століття)працягваўсязвиш 2 млнгадоў. Уніжнім йсяреднімпалеаліцежиліархантрапи (>піцекантрапи) йпалеаантрапи (>неандертальци). Такпачаткуверхнягапалеаліту (>прикладна 40 35 тис. рр. тому)сфарміраваўсячалавексучаснагафізічнагатипу.Людзейгетага годининазиваюцьнеаантрапаміцікраманьенцамі (паназвепячориКроМаньен уФранциі).

>ЭтнічнуюгісториюБеларусіўмоўна можнападзяліць на дваперияди.Перши –даіндаеўрапейскіперияд. Ягохраналагічниярамкі: 40 тис.гадоў так н.е. 32 тис.гадоў так н.е.Даіндаеўралейскіпериядхарактаризуеццапанаваннемтакіх формгаспадаркі, якпаляванне,рибалоўства,збіральніцтва.Ёнсупадае із кам'яним століть,каліадбилосязасяленнечалавекамтериториісучаснайБеларусі.

Унавуковайлітаратуримаеццанекалькіпунктаўгледжаннянаконт годиниз'яўлення насучаснайбеларускайтериториіпершихлюдзей.Аднидаследчикілічаць,штогетаадбилося 100 тис.гадо^таму (>сяредніпалеаліткалі набеларускіяземліприйшоўнеаядерталец, творцямусцьерскайстадиіпалеаліту, й тутпрацягваўсяпрацесантрапагенезу,фарміраваннясамогачалавека.Прикладнаўканцисяреднягапалеалітуўасноўнимзавяршиласяфарміраваннечалавекасучаснагафізічнагатипу –неаантрапа (>краманьенца).Другіялічаць,штопершиялюдзі набеларускіх земляхз'явіліся 40 тис.гадоўтаму, уверхнімпалеаліце,падчасіснаваннячалавекаразумнага (>Нотозаріепз),каліпрацесантрапагенезуўжозавяршиўся.Чамуўзнікланавуковаяпалеміка?

У 1926 р.беларускіархеолагК.М.Палікарповічзнайшоўдзвепершия йпакульадзіния наБеларусіпалеалітичниястаянкічалавека –адну розжарюючи в.Бердиж (>ЧачерскірнГомельскайвобл.), іншу – наПрипяці,недалека пеклоМазира, розжарюючи в.Юравічи.При розкопкахБердижскайстаянківисветлілася,што культурні пластверхнягапалеаліту метріввишейбиўперакрити шаром ізкременемболипархаічнагавигляду (>апошні,магчима,биўзмити йперанесениводамі ізсуседняйболипстаражитнайстаянкі).Сяродзнаходакгетагастаражитнага пластаПалікарповічвилучиўнекалькіскрабкоў,типовихприладмусцьерскайстадиіпалеаліту.Акрамятаго, розжарюючиБихава, ураенеСвяцілавіч йіншихмесцахБеларусібилізнойдзенивираби ізкременю –скрабкі,якіямелімусцьерсківигляд.УсегетадазволілаПалікарповічузрабіцьвивадабз'яўленнілюдзей натериториіБеларусіўсяреднімпалеаліце (100 40 тис. рр.таму тому).

>Аднак у 6090я гадивучонияархеолагі (>У.Д.Будзько, О.Г.Калечиц йінш.)перагледзеліматерияли папалеалітуБеларусі 1 непагадзіліся ізвивадаміК.М.Палікарповіча. Ушерагупрац яниприйшлі таквиснови,штознаходкіБердижскайстаянкі невиходзяць зарамківерхнепалеалітичнай культури,тамусцвярджацьабмагчимасціз'яўленнялюдзей набеларускіх землях усяреднімпалеаліце можнатолькіўгіпатетичним плані.

>Разам ізтим йўБердижи йўЮравічахзнойдзенитьшовияприлади йрешткі фауниверхнягапалеаліту.Сення ми травнемнекалькіабсалютних датпалеалітичнихпомнікаўБеларусі,атриманихметадамірадиекарбоннагадатавання.Материяли ізБердижа далідзве дати – 23 й 15 тис.гадоўтаму.Юравіцкаястаянкадатуецца 26 тис.гадоўтаму.Гетапакульштосамияраннія дати,звязаниясаз'яўленнемчалавека натериториіБеларусі. Яни невиходзяць зарамківерхнягапалеаліту, й ізіхтребасенняпачинацьгісториюБеларусі.

>Насельніцтваўпалеаліце булонешматлікім. Накожнайстаянцижилоўсяреднім па 25чалавек. Навядомия намБердижскую йЮравіцкуюстаянкіприходзілася 50жихароў. Алі ми відаємодакладна,колькі булотакіхстаянак.Мабиць,няшмат. яклічицьбеларускігісторик йархеолагЭ.М.Загарульскі,колькасцьверхнепалеалітичнаганасельніцтва неперавишаласотнічалавек (>ЗагорульскіійЭ.М. Початокформнровання населенняБелорусснн.Мн., 1996. З. 43).

>Умови дляжиццялюдзейбиліцяжкія. НапоўначиБеларусістаяўляднік,кліматбиўхалодни (>арктични),расліннасць бідна,характерная дляарктичнай тундри.Кабвижиць унадзвьгчай суворихумовахприледніковай зони,старажитничалавеквимушанибиўнавучиццаздабивацьагонь,будавацьпримітиўнаежилле,валодацьспосабаміпалявання на буйнихживел.Тади натериториіБеларусівадзілісямаманти,алені,дзікія коней,насарогі,бикі, зубри.Вадаемибиліцарствамвадаплаваючихптушак.

>РаскопкіБердижскай йЮравіцкайстаянакпаказалі,штоўжотадиіснавалараннерадаваяабшчина.Спаживанне булокалектиўним.Ажиццяўляласяўраўняльнаеразмеркаваннепрадуктаўпалявання 1рибалоўствапаміжчленаміабшчини.Некалькіабшчинаб'ядноўвалісяў рід. Уяго складуваходзіліўсесваякі памаці.Такі рідназиваўсямацяринскім. Рідбиўуласнікампеўнайтериториі,веўагульнуюгаспадарку,меўагульнуюмаемасць

>Прикладна 16 тис.гадоўтамуадбилосямоцнаепахаладанне, йчалавек надоўгі годинупакінуўтериториюБеларусі.Приблізна 10 – 8 тис.гадоў так н.е.закончиўсяледніковиперияд.Па заходитаяння йадступленняледнікакліматрабіўсяўсебольшцеплим.ТериторияБеларусіпакривалася лісам.Пераходзячи ізмесца намесца,чалавекпаступоварухаўся напоўнач.Биўвинайдзени цибулю, котрізмяніўхарактарпалявання.Пачалосяінтенсіўнаеасваенне новихтериторий.Гету епохуназиваюцьмезалітам (>сяреднікаменни, століття, 8 5 тис. рр. так н.е.).

УмезаліцеадбилосяпоўнаезасяленнечалавекамтеритрриіБеларусі.Адзінсашляхоўзасяленняішоў ізпаўдневагаўсходу, ізРускайраўніни.ПатомківерхнепалеалітичнаганасельніцтвазаняліўасноўнимУсходнюю БілорусьВерхняеПадняпроўе.Другіпатокішоў ізпоўдня паДняпри,ягоасноўнаенасельніцтварассяліласяўСяредняйБеларусі йУсходнімПалессі, ачасткадасягнулапаўдневихраенаўЗаходнеДзвінскагабасейна йПанямоння.Трецяяміграцийная хвалячираспаўсюдзілася напаўдневазаходніяраениБеларусі й булазвязана ізрухамнасельніцтва ізПаўдневайПольшчи. 1нарешце,чацвертая групаплямен прийшла ізЗаходняйЕўропицеразПолипчу йрассяліласяўЗаходняйБеларусі йсуседняйЛітве.

якбачна,засяленнетериториіБеларусіўмезаліцеажиццяўлялася ізрознихмесцаў йрознимігрупамінасельніцтва,якіяадносіліся такрознихетнасаў.Рассяліўшисякампактнимігрупамі, яниўтварилі самаменейчатирикультурнагістаричниявобласці. Уетнічнихадносінах Білорусьтади неўяўлялаадзінства.

НаБеларусівядома 120мезалітичнихстаянак, утимліку наПалессі – 61.Агульнаяколькасцьнасельніцтваскладалаприкладна 4,5–6 тис.чалавек.Асноўнияприладипрацивирабляліся ізкременю,древа чикосці. Дляжицця йпобитулюдзей булахарактернарадаваяарганізация.Радавияабшчиниаб'ядноўвалісяўплямени.Супляменнікімеліпадобнияадзін такаднагоприемиапрацоўкіматериялаў, формиприлад,типипабудоў,адзенне,звичаі.Таму натериториіаднагоплеменіархеолагізнаходзяцьаднолькавияречи,якіяадлюстроўваюць культурнусупольнасцьлюдзейгетагаплемені. Такуагульнасцьматерияльнай культуриназиваюцьархеалагічнайкультурай.

Умезаліцеўдалінах буйнихрекБеларусіжилоўжопершаесталае (>аўтахтоннае)насельніцтва. Колишняадноснаяізаляванасцьпляменусечасцейпарушалася.З'явіліся йболипскладанияприладипраци:крамяневияпласціни,сякери,цесли,разци,скрабкі,скоблі.Памочнікамчалавека напаляванністаўсабака. Угаспадарцизначнаемесцазаймаларибалоўства.

>Каменни століттязавяршиўсяепохайнеаліту (новікаменни століття, 4–3 тис. рр. так н.е.).Кліматстаўяшчецяплейшим.Неабсяжния ляси,лугі,балотибиліпритулкам длярознихвідаўживели йптушак. Напаляванніакрамя цибулісталіпримяняцьлоўчия ями йпасткі.Разнастайнимібиліспосабилоўлі риби.Винаходніцтвасетакзрабіларибалоўстванадзейнайкриніцайзабеспяченнялюдзейхарчаваннем,штопривяло так зростаннюнасельніцтва.Паранейшамувялікаемесцазаймалазбіральніцтва.

>ШматнеалітичнихрадавихабшчинжилопаабапалДняпра. УбасейнеПрипяцідаволішчильна було населенаяевярхоўе йсуседніяазери,берагіСтири,Гарині,Ясельди,раениНароўлі йМазира. НатериториісучаснайБеларусівияўленабольш за 500паселішчаўепохінеаліту,агульнаяколькасцьнасельніцтва 2736 тис.чалавек.Паблізужиллявираблялісякрамяневияприлади.Крейдавикременьздабивалі ляберагоўСожа,Бесядзі,Немана,Ясельди.Таму йзакладваліся шахти,штопацвярджаеццаіхрешткамі,вияўлениміпаблізу пас.КраснасельскіВаўкавискагараена.

У епохунеалітуз'явіўсяглінянипосуд,пераважнавастрадонни,зроблениўтехніци ручнийлепкі, ізаригінальниміарнаментамі йіхразмяшченнем.Патипах посуд йарнаментахархеолагівизначаюцьасобниянеалітичния культури:неманскую,грабеньчатанакольчатайкерамікі (>днепраданецкую), ізтиповайямачнаграбеньчатайкерамікай,верхнедняпроўскую йдзяснінскую.З'явіласятаксамапрадзенне йткацтва,значнияпоспехідасягнутиўапрацоўцидрева.Пастаяннаўдасканальвалісяприладипраци:сякера,цясла,долата. 3епохінеалітудайшлі так наснекаториямастацкіявираби:галавакачкі ізкосці,драўлянаягалавачалавека,зробленая ізкосцівиявагадзюкі ізгалоўкай йаригінальнаперададзенайскурай йінш.

>Визначицьетнічнуюприналежнасцьстаражитнаганасельніцтва натериториіБеларусіўпалеаліце,мезаліце й напрацягуболипайчасткінеалітунямамагчимасці.Мовигетаганасельніцтваневядоми.Слядиіх незнойдзени.Разам ізтимданияархеалогіі йгістаричнагамовазнаўства, уприватнасцігідраніміі (>старажитнихназваўрек,азер),даюцьмагчимасцьвизначицьетнічнуюприналежнасцьнекаторих групмясцоваганасельніцтваўканцикаменнага віці.Прикладнаў IIIтисячагоддзі так н.е. уПадзвінні йПадняпроўіз'явіласяфінаугорскаенасельніцтва, анакрайнімпаўдневимзахадзеПаприпяццяневялікіягрупиіндаеўрапейскаганасельніцтва.Пачаўсяпаступовипераход таквитворчайгаспадаркіземляробства йживелагадоўлі.Гетивялікіўгісториічалавецтвагаспадарчипераваротатримаўназвунеалітичнайревалюциі.

>Другі,індаеўрапейскіпериядетнічнайгісториіБеларусіпачаўсяўбронзавим віці із годинирассялення наяетериториііндаеўрапейскіхплямен (32 тис. рр. так н.е. такнашага години).

>Прикладна 32 тис.гадоў так н.е.адбиўсядемаграфічнивибух. НавелізарнихпрасторахЕўропи пеклоРейна назахадзе такверхняй йсяредняйВолгі наўсходзе, пеклоПричарнамор'я напоўдні такСкандинавіі напоўначирассялілісяплямениживелаводаўвандроўнікаў –плямениіндаеўрапейскаймоўнайгрупи.

>Питаннепрапаходжаннеіндаеўрапейцаў,причини, годину йшляхііхвялікайміграциіпарознамуасвятляюццаўнавуковайлітаратури.Большасцьвучонихзиходзіць ізмеркавання,штоўсе народиіндаеўрапейскайсям'імаюць усваейасновеадзін народ, котріпринятаназивацьпраіндаеўрапейцамі, атериторию, наякой янижилі такміграциі, –іхпрарадзімай. Нетолькіпраіндаеўрапейци, але й ймногіякалісьцімагутнияетнаси,такія якхети, кельти,скіфи йіншия,назаўседизніклі ізгістаричнай карти планети.

>Існуенекалькіканцепцийпрарадзімиіндаеўрапейцаў. Умінулимстагоддзіпанавалаканцепцияеўрапейскайпрарадзіми (>ПаўночнаяГерманія йПаўдневаяСкандинавія),сфарміраваная йабгрунтаванаянямецкімівучониміпадупливаміхпангерманскіхнастрояў. Убольшпозні годинугетаканцепцияатрималарасісцкуюафарбоўку й булаўзята наўзбраеннефашисцкімізаправіламіГерманіі.Адзінимісапраўдниміпатомкаміпраіндаеўрапейцаў, безаніякіхпримесяў, «>чистимі»арийцамі (>ариямі називаласябеўстаражитнасціадна ізусходніхіндаеўрапейскіхгруповак)биліаб'яўленигерманскія народи.

>Аднакгетаканцепция не давалаадказаў намногіяпитанні.Лінгвістичнияматериялипаказвалі,штоіндаеўрапейци іздаўніхчасоўбиліживелаводамі йгету формугаспадаркіразнеслі паўсімсвецеразамсасваейміграцияй. У тієїжа годинуархеалагічнияматериялисведчилі,штоўПаўночнайЕўропеживелагадоўляраспаўсюдзіласяпазней,чим,наприклад, на Балканах,штоўЕўропенасельніцтварухалася ізпоўдня напоўнач, а чи ненаадварот.

>Тамуўканци XIXпачатку XX ст.широкаераспаўсюджаннеатримала балканськаканцепция, Янаўмногім давалаадкази натияпитанні, наякія неадказвалаканцепцияпаўночнаеўрапейскайлакалізациіпраіндаеўрапейцаў.Биліпрапанавани йіншияідеі,якіяразглядаліўякасціпрарадзімиіндаеўрапейцаўпаўдневиястепиУсходняйЕўропи йзначнияраениСібіри,штосупяречицьпринятим унавуциўяўленнямабтим,штопачатковаявобласцьпрарадзімиетнасаў непавіннабицьвялікай (>ЗагорульскийЭ.М. Початокформнровання населенняБелорусснн. З. 22 – 23).

У 70 –пачатку 80-хгадоўсавецкімівучонимі,специялістамі пастаражитнихіндаеўрапейскіхмовахВ.Івановим й Т.Гамкрелідзепрапанаванаканцепцияпяреднеазіяцкайпрарадзімипраіндаеўрапейцаў. Буловисветлена,штопраіндаеўрапейцижилі напоўдні,сярод гір. Яниведалігорнияледнікі,хуткіягорнияречкі й гірськурасліннасць.Сяродвядомих імзвяроўбилілеў й слон.Суседзяміпраіндаеўрапейцаўбилісеміцкіяплямени йкартвельскія народи (>продкігрузін).Гетим самимвиключаецца якпаўночнаеўрапейская, то й балканська зона.ПрарадзімапраіндаеўрапейцаўзнаходзіласяўПяредняйАзіі.Канцепцияпяреднеазіяцкайпрарадзімипраіндаеўралейцаўз'яўляеццанайбольшабгрунтаванайвинікамідаследаванняўсумежнихнавук (>археалогіі,етнаграфіі,тапанімікі йінш.). Яна травні шматприхільнікаўсяродспециялістаўрознихгалінведаў.

Усувязі ізперанаселенасцюпраіндаеўрапейскіміпляменамііхпрарадзіми, бурхливимразвіццемживелагадоўлі йземляробства,паляпшеннемумоўжиццялюдзей,скараченнемдзіцячайсмяротнасці,павеліченнемпрацягласціжицця,шчильнасці йколькасцінасельніцтва,неабходнасцюасваення новихтериторий дляадначасовагапавеліченняпагалоўяживелиприкладна 4–3 тис.гадоў так н.е.пачаласявялікаяміграцияпраіндаеўрапейскіхплямен напрасторахАзіі йЕўропи.Міграция посіланекалькі тисячгадоў, й загети годинузмянілісямногіяпакаленнілюдзей.

3териториіпрарадзімипраіндаеўрапейцимігриравалі назахад,усход йпоўнач. Назахадзе янипрайшлі МалуАзію,вийшлі такЭгейскага мору,засялілі Балкани.Адначастка ізіхабагнулаЧорнае мору,прайшлапразтериториюсучаснихБалгариі,Руминіі,Малдавіі,асвоілаПравабярежнуюУкраіну,ствариўши тамтрипольскую культуру.Гетааднасастаражитнихіндаеўрапейскіхміграцийниххваль.

БуласпробапрайсціКаўказ, дзевияўленицікавия культуриіндаеўрапейцаў.СусветнайвядомасцюкаристаеццаМайкопскі курган (3 тис. рр. так н.е.), дзезнойдзенивираби іззолата йсерабра.Пазней, убронзавим віці,адбилосяпранікненнеіндаеўрапейцаў наКаўказ (>триалецкая культура).

>Часткапраіндаеўрапейцаўрухалася наўсходпразІранскаепласкагор'е,аднивийшлі натериториюсучаснагаКітая,другія – наІндастанскіпаўвостраў йсталівядомия якариі.Асобная групаіндаеўрапейцаў пеклоІранапавярнула напоўнач уСяреднююАзію. ЯнапрайшлапаміжКаспійскім йАральскіммарамі,апинуласяўприволжскіхстепах йпрацягвала свій рух назахад такДняпра, уПаўночнаеПричарнамор'е (>старажитнаямная культура).Гетимагутниміграцийнипатокстаўкриніцайрассяленняіндаеўрапейцаў уЕўропе, утимліку й наБеларусі.

>Присустречи ізмясцовимнасельніцтваміндаеўрапейци,якіязнаходзіліся наболипвисокайступенісацияльнаеканамічнагаразвіцця (>панаваліживелагадоўля йземляробства,викаристоўваўся метав, в тієї годину якмясцоваенасельніцтвазаймаласяпаляваннем,рибалоўствам йзбіральніцтвам),перамагаліяго йасімілявалі.Виключеннем булонасельніцтваІндиі йКітая.Індаеўрапейциз'яўлялісявинаходнікамі кола йкалеснагатранспарту,патребаў яким булапрадиктаванаміграцияй,іхрухомим ладамжицця. Колакалясніцрабілітади ізкавалкадревацвердайпароди,пазней ізметалу.Новайз'явай сталапахаваннеў курганах,што булозвязана ізприходам уЕўропуживелаводаў йземляробаў.Індаеўрапейципринеслі йбольш високу формуграмадскайарганізациі –патриярхат.

>Пастуловаўвинікуміграциі йзмешвання ізкареннимнасельніцтвам, атаксамападуздзеяннемрознихгеаграфічнихумоўіндаеўрапейцистрачвалісваеадзінства йнаватпадабенства йпераўтваралісяўмазаікународаў,іх культур ймоў.Некаториядаследчикіналічваюць розжарюючи 40народаў,якіяз'явілісявинікамзмяшення^праіндаеўрапейцаў ізмясцовимнасельніцтвам. Такіндаеўрапейцаўадносяцца народи,якіягаворацьцяпер наславянскіх,германскіх,балцкіх,італійскіх (>раманскіх),кельцкіх,індаіранскіх,гречаскай,армянскай йалбанскаймовах,причим слов'яни, балти й германціз'яўляюццанайболипблізкіміпаміжсабой.Магчима, яниразвіліся пеклоадзінагапродкапаўночнайгрупиіндаеўрапейцаў.

3териториіПаўдневаУсходняйЕўропи йПаўночнагаПричарнамор'яіндаеўрапейцимігрираваліў двохасноўнихнапрамках:перши назахад йпаўночнизахад, уЗаходнююЕўропу;другі напоўнач, уСяреднюю йПаўночнуюЕўропу. УІІІІІтисячагоддзі так н.е. навялікайтериториі, якаючиахоплівалабасейниВісли,Немана,ЗаходняйДзвіни,ВерхнягаПадняпроўя, увинікуасіміляциімясцоваганеалітичнаганасельніцтваіндаеўрапейцаміадбиваеццафарміраваннеадной ізгалініндаеўрапейскаймазаікінародаўбалтаў (>літоўци,латиши, пруси,яцвягі,курши,земгали,сели йінш.). Напоўдні йпаўдневимусходзе балтимежавалісаскіфамі,сарматамі йіншиміпляменамі, напоўначи йпаўночнимусходзеіхсуседзямібиліфінаугорскіяплямени, назахадзе – слов'яни й германці.

У рамкахіндаеўрапейскагапериядувилучаеццабалцкі етапетнічнайгісториіБеларусі, котріхраналагічнасупадае ізепохайметалу (32 тис. рр. так н.е.IVVстст. н.е.).

Балти,якіяприйшлі на Білорусь ізСяреднягаПадняпроўя,засвойвалімясцовидаіндаеўрапейскі субстрат. Напрацягу IIтисячагоддзя так н.е.адбиваўсяпрацесзмешваннябалтаў (>індаеўрапейцаў) ізмясцовимнасельніцтвам,асіміляциіапошняга: «>чистих»етнасаў неіснуе, усєетнасиўтвараюццаўвинікузмешваннянародаў.Першапачаткова балтипасялілісяўПаприпяцці йПадняпроўі, але впоўначиБеларусіяшче тисячугадоў крейдиўплиўфінаугорскаенасельніцтва. 3рассяленнеміндаеўрапейцаўзмяніўся нетолькіетнічни складнасельніцтваБеларусі, але йзмянілася й епоха.Каменни століттяуступіўмесцабронзаваму віці (32 тис. рр. так н.е. 1 тис. рр. так н.е.).Старажитнаяеканоміка,заснаваная нарибалоўстве,паляванні йзбіральніцтве,паступовазамяняласяземляробствам йживелагадоўляй.Індаеўрапейцизаймалісяплужнимземляробствам. Плугвядомайканструкциі, котрідайшоў так нас, умалюнкахтаго години,биўзнойдзениўтарфяніку розжарюючи в.КапланавічиўКлецкімраене.

>Індаеўрапейципакланялісяагню йсонцу.Агнюнадаваласязначеннеачишчальнайсіли, із імасациіраваўсячирвони колір.Праяўленнем культуагнюбиўзвичайпасипаць ціланябожчикамінеральнайчирвонайохрай, якаючипотимпераходзіла накосці, йпри розкопкахробіццаўражанне,биццамкосціспецияльнамалявалі.

3дзейнасцюіндаеўрапейцаўзвязваюцьарнамент, якимупригожваліпосуд,адбіткі шнура,накручанага напалачку.Такіарнаментназиваўсяшнуравим, аархеалагічная культура –культурайшнуравойкерамікі.ЯеареалираспаўсюджанняахоплівалівялікіятериториіЕўропи, утимліку йземліБеларусі. 3сяредзінибронзавага віцітериторияБеларусіўвайшлаўареал культурсяреднедняпроўскай,вісланеманскай,шнуравойкерамікіПалесся, атаксамапаўночнабеларускай.

>Викаристаннебольшефектиўнихбронзавихприладпраци,поспехіўзямляробстве йживелагадоўліствариліўмови длянакапленнябагаццяасобнимісем'ямі,што булопривабай дляінших.Грабяжи йразбоісталіадной із формузбагачення.Тамуасноўнимтипампасяленняўбалтаўбиліўмацаваниягарадзішчи,якіх натериториіБеларусіналічвалася розжарюючи 1 тис.Паданихархеолагаў.нааднимгарадзішчижилоўсяреднім пекло 50 так 75чалавек.Агульнаяколькасцьнасельніцтваўбронзавим віцімаглабиць упамерах пекло 50 так 75 тис.чалавек. 3развіццемземляробствагарадзішчизмянілісяадкритиміселішчамівескамі, дзежилінекальківялікіх, апотим й малихсем'яў.

>Требаадзначиць,штонеалітичнаенасельніцтваБеларусі бувпоўнасцюасімілявана.Яшчеіснаваліранейшиягаспадарчия йкультурниятрадициі.НекаториярегіениБеларусібилі слабка заселенібалтамі. Алі наболипайчастцияетериториісфарміраваўсябалцкіетнас.Абгетимсведчиць тієї факт,штопераважнаяболипасцьназваўрек (>Верхіта,Волча,Гайна,Гриўда,Друць,Клева,Лучоса,Митва,Нача, Палата,Ула,Усяжа,Эса йінш.)захавалікарані йхарактернияканчаткі,якіяесць улітоўскай йлатишскай,г.зн.балцкіх,мовах.Можнапригадаць йіншияназви,якіяадносяцца такбалцкайгідраніміі:Асвея,Дрисвяти,Лосвіда,Муйса,Нарач,Усвяча йінш.Найболип частасустракаюццагідроніми,звязания ізбалтамі, убасейнахрекБярезіни (Мена,Ольса,Серуч,Уса) йСожа (>Рехта,Реста,Сноў,Туросна).

>Паходжаннетерміна «балти»звязваюць ізлацінскайназвайвострава напоўначиЕўропи (>ВаШа,Ваісіа), котріапісаўПлінійСтарейши (I ст. н.е.).Слови ізкоранем «балти»сустракаюццаўгерманскагахраніста АдамаБременскага (>ІІст.), упрускіххроніках,старажитнарускіх йбеларускалітоўскіхлетапісахXIV–XVIстст. Унавуковиўжитактермін «балти»ўведзенинямецкімлінгвістам Р.Несельманам у 1845 р.


>Літаратура

1.У.А. Лобач «>ЭтнаграфіяБеларусі»

2.М.Ф.ПіліпенкаВ.К.Бандарчик «>Энтиклапедичнаябібліятека Білорусь»


Схожі реферати:

Навігація